De moeizame strijd tegen misbruik

18 aug

Dit artikel is geplaatst in Woord & Dienst, jaargang 68, nummer 8 (augustus 2019) p. 9-11

Twintig jaar geleden zinderde het op de gezamenlijke synode van de toenmalige hervormde kerk, de gereformeerde kerken en de Lutherse kerk. Er was veel tijd ingeruimd om met elkaar in gesprek te gaan over seksueel misbruik en de rol van de kerk, aan de hand van de nota’s Schuilplaats in de wildernis? en Godsdienst en incest. Een beladen thema.

klein meisje

Klein meisje, door Esther Veerman. http://www.kunstuitgeweld.nl

In de voorgaande decennia werd steeds onweerlegbaarder duidelijk dat misbruik veel vaker voorkwam dan gedacht en de gevolgen vaak ernstig waren. De verhalen van misbruik binnen de Rooms katholieke kerk maakten veel indruk. Werkgroepen en onderzoeken maakten duidelijk dat ook in de eigen kerken mensen leden onder seksueel misbruik. De gezamenlijke synode hechtte er veel waarde aan om deze thematiek te agenderen. Na een emotioneel en intensief gesprek werden de aanbevelingen uit de nota’s met algemene stemmen overgenomen.

‘De kerk kiest onomwonden voor het slachtoffer’

Wat het meest in het oog sprong was de uitspraak ‘de kerk kiest onomwonden voor het slachtoffer’. Het was een uitspraak waar mensen die te maken hadden gehad met seksueel misbruik hoop uit putten. De keuze voor het slachtoffer was immers niet vanzelfsprekend. Te vaak werden mensen niet geloofd als ze met hun verhaal naar buiten kwamen. Te vaak ondervonden slachtoffers dat er binnen de kerk geen ruimte was voor hun ervaringen. Het betekende een extra trauma: niet alleen moest het slachtoffer een weg vinden in de gevolgen van het misbruik, maar ook in de ontkenning en afwijzing van de omstanders. Het belang van de uitspraak van de synode kan dan ook niet genoeg worden benadrukt.

Ontwikkelingen in de kerk

Hoe is de stand van zaken in de Protestantse Kerk in Nederland twintig jaar na deze hoopgevende uitspraak? Mijn antwoord is tweeledig. Aan de ene kant ben ik onder de indruk van het werk dat verzet is door een kleine groep bevlogen mensen om aan slachtoffers recht te doen en deze thematiek op de agenda van de kerk te houden. Aan de andere kant moet ik constateren dat er geen paradigmaverschuiving binnen de kerk heeft plaatsgevonden en dat het voor slachtoffers niet perse veiliger is geworden in plaatselijke gemeenten.

Beide inzichten wil ik hieronder nader uitwerken.

In de achterliggende periode is met name op het gebied van seksueel misbruik in pastorale relaties veel bereikt. Er is een protocol opgesteld en naar alle kerkelijke gemeenten toegestuurd. Voor slachtoffers van misbruik in pastorale relaties zijn vertrouwenspersonen beschikbaar en voor getroffen gemeenten gemeentebegeleiders. Er is materiaal beschikbaar voor het begeleiden van slachtoffers en van daders. De stichting SMPR heeft een vaste plek gekregen in de organisatie van de PKN en heeft deskundigheid opgebouwd. Ook is er meer aandacht in de opleiding op de theologische universiteit voor de dynamiek rond seksueel misbruik.

Een andere positieve ontwikkeling is meer recent. Onder meer op initiatief van JOP en van SMPR is er groeiende aandacht voor de veiligheid in de geloofsgemeenschap. Onlangs is de website http://www.protestantsekerk.nl/veiligegemeente gelanceerd waar informatie te vinden is over stappen die gezet kunnen worden om de gemeente een veiliger plaats te laten zijn. De website besteedt nadrukkelijk aandacht aan het jeugdwerk en aan veilig pionieren.

Deze initiatieven worden gedragen door betrokken mensen met hart voor de strijd tegen misbruik. Hun inzet waardeer ik dan ook bijzonder.

Slachtoffers blijven in de kou staan

Tegelijkertijd is er een andere kant waardoor ik somber ben over wat de Protestantse Kerk in de afgelopen jaren bereikt heeft. Met regelmaat spreek ik mensen die in een kerkelijke setting te maken hebben gehad met seksueel misbruik. De rode draad in de verschillende verhalen is eenzaamheid. Slachtoffers durven nauwelijks met hun verhaal naar buiten te komen. Binnen de kerkelijke gemeente ervaren ze onbegrip. Deze ervaringen worden bevestigd door verschillende onderzoeken die in de laatste jaren zijn uitgevoerd. Het onderzoek van Christiane van den Berg-Seiffert (Ik sta erbuiten – maar ik sta wel te kijken, 2015) beschrijft de verhalen van 17 mensen die te maken hebben gehad met seksueel misbruik in pastorale relaties. Een weerkerend refrein in deze verhalen is dat zij hun positie in de gemeente niet of met moeite kunnen behouden. In 2018 publiceerde Tear de resultaten van een onderzoek naar geweldservaringen onder christelijke vrouwen (Geweld tegen vrouwen in beeld: een peiling onder christenen in Nederland). Een van de meest in het oog springende uitkomsten is dat bijna driekwart van de vrouwen ten minste een keer in hun leven te maken heeft gehad met een vorm van psychisch, fysiek of seksueel geweld.

In 2012 verscheen het rapport van Movisie De mantel der liefde. Quickscan naar huiselijk geweld in orthodox-protestantse gezinnen. Wat in deze rapportage opvalt, is de geringe aandacht voor huiselijk geweld in de geloofsgemeenschappen en de eenzaamheid van de slachtoffers.

Gekozen spits

Er zijn verschillende redenen aan te wijzen waarom de strijd tegen misbruik in de kerk lijkt te stagneren. De eerste reden is dat de Protestantse Kerk zich om begrijpelijke overwegingen met name gericht heeft één specifieke vorm van misbruik: seksueel misbruik in pastorale relaties. In eerste instantie waren er op regionaal niveau nog werkgroepen Seksueel Geweld en Geloof actief die met name door vrijwilligers werden gedragen. Door bezuinigingen verdwenen met de regionale dienstencentra ook vrijwel alle werkgroepen. Daarmee raakte de brede thematiek van huiselijk en seksueel geweld buiten beeld. De vraag is of een website over de veilige gemeente deze leemte voldoende kan opvullen. Zou er daarnaast niet in menskracht geïnvesteerd moeten worden? Mijns inziens zou een deskundige beschikbaar moeten zijn voor advies en voor pastorale vragen.

Het gebrek aan een bedding om te vertellen

De tweede reden is dat mensen die te maken hebben (gehad) met huiselijk of seksueel geweld een discours nodig hebben om hun verhaal te kunnen doen. Omstanders maken het verschil of verhalen verteld kunnen worden of niet. Het klimaat en de cultuur van de samenleving bepalen mede of er een ruimte is. In de Eerste Wereldoorlog bijvoorbeeld leden veel soldaten aan zogenaamde shellshock. De voortdurende bombardementen op de loopgraven en de altijd aanwezige dreiging maakten dat soldaten geestelijk instorten. Dit werd echter niet erkend door de legerleiding. Soldaten die leden aan een shellshock werden gezien als laf of als deserteurs. Sommige van hen zijn ook terechtgesteld tijdens de oorlog.

Pas jaren later was er de ruimte om opnieuw naar deze slachtoffers van de oorlog te kijken. Toen werden de symptomen in een ander perspectief geplaatst. Het werd niet langer gezien als lafheid, maar als een posttraumatische stressstoornis ten gevolge van de voortdurende blootstelling aan levensgevaar. Pas toen ontstond er de ruimte voor de soldaten om te herstellen.

Slachtoffers van seksueel misbruik binnen de kerk zwijgen. Ze zwijgen uit angst, uit schaamte of uit schuldgevoelens. Het kost veel om over de drempel te stappen en met het verhaal naar buiten te komen. Daarom is het onomwonden kiezen voor het slachtoffer zo belangrijk: zonder terughoudendheid, zonder twijfel en reserve. Dat vraagt echter veel van de ontvanger van het verhaal. Het vraagt om openheid voor de pijn. Het vraagt om de bereidheid de idylle van veiligheid los te laten. Het vraagt om een lange adem om met het slachtoffer mee op te lopen. Erkenning kost veel en vraagt om een verandering van de cultuur in de plaatselijke gemeente. Kan er een bedding gecreëerd worden waarbinnen verhalen van misbruik verteld mogen worden? Op de synodevergadering zijn meerdere aanbevelingen aangenomen die helpend hadden kunnen zijn, maar nooit zijn uitgevoerd. Speciale aandacht in het doopformulier, bijvoorbeeld. Ruimte in de voorbeden. Structurele aandacht. Een vaste vraag op de kerkenraadsvergadering: hoe veilig zijn wij als gemeente?

Verschillende belangen

De derde reden die ik hier tenslotte wil benoemen, is dat er verschillende belangen blijken mee te spelen. In 2014 was een interkerkelijke werkgroep op initiatief van Movisie bezig om een vervolg te geven aan het rapport Herder op zijn hoede. Vlak voordat de Raad van Kerken in 2014 met de verklaring kwam over het bestrijden van seksueel misbruik binnen de kerken, was er een onbegrijpelijke confrontatie tussen de Raad van Kerken en de werkgroep van Movisie. Het directe gevolg was dat de werkgroep stopte en deskundigheid verloren is gegaan.

Concluderend

Het is goed om na 20 jaar de balans op te maken. Hoe staat de Protestantse Kerk er vandaag voor als het gaat om de strijd tegen misbruik? Er is in de afgelopen jaren door betrokken mensen hard gewerkt en veel bereikt, met name als het gaat om seksueel misbruik in pastorale relaties. In de plaatselijke gemeenten is er echter nog nauwelijks sprake van een cultuuromslag. Dit vraagt om meer sturend beleid, investering in menskracht en om pastorale en liturgische handreikingen.

6 Reacties naar “De moeizame strijd tegen misbruik”

  1. Jolanda 19 augustus 2019 bij 7:37 pm #

    Er is veel te weinig kennis over sexueel misbruik in de kerken. Zelf ben ik volledig genegeerd door de kerkenraad. De gemeente destijds vermoedde misschien wel iets, maar deed niets. De taboe is nog steeds groot. De impact wordt niet erkend. Al jaren ben ik aan het worstelen met het geloof. Misbruikt door een dominee, die me zo lief had (?), me afhankelijk maakte en ook nog eens zei mij te willen helpen. Een dienaar van Gods Woord. Helpen? Hij heeft me kapot gemaakt. In liefde geloof ik niet meer. Alles wat in de Bijbel staat over liefde en de liefde van de Heere Jezus, doet mij ineen krimpen. Ik weet niet wat liefde is. Heb er een heel ander beeld bij. De Bijbel staat vol met triggers. Ik durf hem niet meer te lezen.
    Ik voel me zo wanhopig eenzaam. De gedachte aan ‘niet meer willen leven’ komt steeds vaker naar boven. Ik kan het allemaal niet meer aan.

    Ik heb nooit iets gemerkt van de synode en hun uitspraken. Ze kozen partij voor die dominee. Hielden hun handen boven zijn hoofd. Als een kind werd hij gestraft: u bent zeer grensoverschrijdend geweest, wij willen dat u in therapie gaat om te leren omgaan met uw gemeenteleden. En we willen dat het weer goed komt tussen u en uw aanklager (ik dus).

    Harder hadden ze me niet kunnen slaan en ik zou willen dat ze me vermoord hadden. Want ik ben toch al dood.
    En hoe moet het met mijn relatie met God? Ik voel geen liefde. Ik lees de Bijbel niet, ik bid niet, ik dank niet. Ik mag mezelf toch absoluut geen christin noemen.
    Ik vraag me wel eens af of onze kerkenraad dit onderwerp wel eens op tafel legt tijdens een kerkenraadsvergadering. Ik merk er niets van. Iedereen loopt me voorbij. Mijn eenzaamheid wordt totaal onderschat en mijn doodswens mag ik niet uiten.
    Nee kerken, hersteld(hervormd) christelijke gereformeerden, gereformeerden, vrijgemaakte; voor mij zal het taboe pas echt over zijn als degene die jullie zo beschermd hebben zijn straf alsnog krijgt. Dat jullie het alsnog erkennen en mij geloven.
    De Classis Rotterdam, de klachtencommissie van de CGK, de Synode: OPEN JULLIE OGEN.

    Een hartelijke, maar radeloze groet,
    Jolanda Hardenbol

    • Alexander Veerman 19 augustus 2019 bij 8:22 pm #

      Dag Jolanda, dank je wel voor je persoonlijke reactie.
      Het spijt me echt heel erg om te horen hoe het met je gaat. Het maakt me verdrietig en boos om te lezen dat de reactie van de kerk jou nog meer heeft beschadigd. Het heeft je eenzaamheid vergroot en je ook afgesneden van God.
      Ik ben er van overtuigd dat God aan de kant van de slachtoffers staat. Maar ik begrijp je moeite en pijn met God.
      Sterkte en licht gewenst

  2. Eén van die schaapjes 19 augustus 2019 bij 9:32 pm #

    De meeste plaatselijke kerken zijn volgens mij vooral met hun eigen belangen bezig. De kerk is een organisatie met als doelen o.a. zelfbehoud en zieltjes winnen. Seksueel misbruik is alleen maar lastig voor ze. Al dat gedoe. Dáár willen ze niet mee bezig zijn. Ook niet fijn positief en zo. Bovendien wordt de (verantwoordelijkheid voor de) oplossing bij het slachtoffer gelegd. Als deze de dader maar zou vergeven dan zou alles weer ‘goed’ zijn. Ze zien het als zonde die vergeven moet worden. Ze zien het niet als strafbaar feit. Laat staan dat ze interesse hebben wat het misbruik doet met een gemeentelid. Het is alleen maar lastig en het moet ‘afgevlakt’ en ‘weggewerkt’ worden. De kerk kiest helemaal niet onomwonden voor het slachtoffer. Het is een loze kreet.

    Wat had ik het nodig om te horen van die ‘mannen’ van God dat God dit niet gewild had/heeft. Dat Hij er boos over is dat een herder een schaapje zo kapot maakt. Volgens mij hebben ze ook helemaal geen interesse in God zelf. God zelf is ook maar lastig. Als de organisatie maar blijft lopen. God zij dank mocht ik van Hem zelf horen: dit was en is niet mijn wil, er is jou kwaad aangedaan, in Mijn naam, Mijn naam is daarmee misbruikt.

    En gelukkig zijn er enkelingen in de kerk die opkomen voor degenen die misbruikt zijn. Bedankt daar voor!

    • Alexander Veerman 19 augustus 2019 bij 10:00 pm #

      Beste Eén van de schaapjes, dank je wel voor je reactie. Vaak kiezen geloofsgemeenschappen inderdaad voor eigen belang. Kiezen voor het slachtoffer is wat nodig is, wat in Gods koninkrijk gebeurt. Het slachtoffer in de kou laten staan, heeft beslist gevolgen voor de spiritualiteit van de gemeente. Dank je wel voor je inzichten

  3. mr. W.N. (Willem) van der Voet 28 augustus 2019 bij 8:45 pm #

    Als christenadvocaat gespecialiseerd in ernstige gewelds- en zedenmisdrijven en kennis van kerkelijk Nederland denk ik ook dat er een groot taboe rust op en er veel onkunde is ten aanzien van misbruiksituaties in de kerk, waardoor er veel schade wordt gedaan aan slachtoffers. Indien nodig denk ik graag mee over verbeteringen en waar mogelijk bied ik graag hulp.

    • Alexander Veerman 10 november 2019 bij 6:56 pm #

      Dag Willem, op de een of andere manier heb ik jouw reactie niet gezien, waardoor ik nu pas reageer. Er is inderdaad veel onkunde en het taboe op misbruik binnen de kerk helpt ook niet echt ….
      Hartelijk dank voor je aanbod om mee te denken. Mocht het aanbod nog gelden, wil je me een mailtje sturen al.veerman[at]gmail.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: