Tag Archives: liturgie

Spelregels voor samen vieren

11 okt

Afgelopen donderdag 28 september 2017 mochten we ds. Nynke Dijkstra verwelkomen in de Ontmoetingskerk. Zij werkt voor de Protestantse Kerk in het missionaire team en heeft veel ervaring als gemeentebegeleider. We hadden haar uitgenodigd met de vraag of zij ons een stapje verder zou kunnen brengen in de gemeentegesprekken over vieren met alle generaties samen.

e715d-kaars2bbrand

In het afgelopen seizoen hebben we enkele gemeentegesprekken gevoerd. Het doel van deze gesprekken is om (nieuwe) verbindingen te leggen tussen de generaties. In de gesprekken zoeken we naar manieren waarop oudere en jongere generaties samen in een kerkdienst het geloof kunnen vieren.

Veranderingen in de liturgie kunnen gemakkelijk leiden tot onvrede of conflicten. Daarom is het van belang om allereerst stil te staan bij de spelregels voor een opbouwende ontmoeting. Nynke Dijkstra onderstreepte het belang van de Bijbelse opdracht ‘Verdraag elkaar in liefde’. Die liefdevolle verdraagzaamheid voorkomt het denken in stereotyperingen, helpt om echt naar de ander te luisteren en reikt het geduld aan dat nodig is om verrast te worden door de overwegingen van de ander. Zo blijkt dat veel lievelingsliederen samenhangen met levensverhalen of met belangrijke gebeurtenissen in een mensenleven. Een snel uitgesproken oordeel over een lied maakt het voor de ander lastiger om haar of zijn hart te openen.

Daarnaast bepaalde Nynke Dijkstra ons opnieuw bij de vraag waarom we kerkdiensten houden. Het eerste doel is God de lof zingen. Vieringen zijn dus voor alles uit bedoeld om dank te brengen en Hem te prijzen. De eerste vraag is niet: heb ik hier iets aan, maar: maken we samen Gods naam groot? Daarnaast is de kerkdienst een instrument om ons toe te rusten voor de dienst in de wereld.

Onze focus zou niet moeten liggen op welke liederen mogen hoe vaak wanneer gezongen worden, maar op de onderliggende vragen naar het doel van de kerkdienst en van de gemeente.

Tot slot gaf Nynke Dijkstra nog enkele handvatten om als kerkenraad en gemeente na te denken over de invulling van onze vieringen. De eerste tip is om ruimte te maken voor gemengde sporen: gijzel elkaar niet in één kerkdienst waar alles een plek moet krijgen. In de tweede plaats is het wel van belang om de kerkdienst inspirerend te laten zijn voor jong en oud (en voor verschillende stromingen). In de derde plaats is het goed om in stappen te denken: een verandering hoeft niet in een keer en totaal te zijn. In de vierde plaats wees Nynke Dijkstra op het belang van een gezamenlijke trektocht: neem de gemeente mee, zet een stap en evalueer. Tot slot: laat het gemeenteleven en het geloofsleven niet afhangen van alleen de zondagse eredienst.

De avond eindigde met een mooie oefening waarin we met elkaar doorspraken over onze lievelingsliederen.

 

Ontmoetingsdienst: ruimte voor jong en oud

28 jul

Aan een grote tafel in de Ontmoetingsruimte zitten de kinderen rustig te kleuren en te tekenen. De schuifwand is open, en sommige kinderen lopen even naar hun ouders in de kerkzaal.

Op twee tafeltjes branden tientallen kaarsjes en op ‘het hart van God’ zijn veel voorbedebriefjes geprikt.

hart van god

Ondertussen kijken we naar een filmpje waarin een gemeentelid, zijn dochter en kleinzoon vertellen over de betekenis van het geloof in hun leven – als begin van de overdenking.

Wat deze viering echter misschien nog het meest intens maakt, is dat de liederen die we zingen door gemeenteleden zijn uitgekozen. Voordat we het lied samen zingen, luisteren we naar de reden waarom dit lied voor die persoon zo bijzonder is. Het zijn waardevolle en bemoedigende getuigenissen over hoe mensen – jong en oud – zich op de een of andere manier verbonden weten met God. Het levert een geschakeerde en veelkleurige liturgie op. Na een psalm klinkt er een lied uit de bundel van Johannes de Heer. Een lied uit het liedboek volgt op een nummer uit opwekking. De verhalen achter de liederen helpen om over eigen aarzelingen heen te stappen en met die ander God de eer te brengen. Verrijkend om zo samen te mogen zingen!

Deze Ontmoetingsdienst (die plaats heeft gevonden op zondag 16 juli 2017) is een try-out. Al langere tijd merken we dat we als Ontmoetingskerk de aansluiting met jonge gezinnen en jongeren dreigen te verliezen. Dit is het meest zichtbaar in de ochtenddienst.

Met verschillende initiatieven hebben we geprobeerd om handen en voeten te geven aan samen gemeente-zijn. Zo zijn we enkele jaren geleden begonnen met een nieuwe viering, de Time-out. Ook zijn we gestart met de Kerk op schootviering , speciaal voor peuters en kleuters. Een laatste initiatief op het vlak van vieren is Kidstime, een extra lange kindernevendienst, een keer per maand.

Hoewel al deze initiatieven tot op zekere hoogte voorzien in een behoefte en voor een deel van de gemeente waardevol zijn, draagt het niet voldoende bij in het samen kerk-zijn.

Vandaar dat we in de Ontmoetingskerk in het afgelopen jaar gestart zijn gemeentegesprekken waarin we met de jongere generaties in gesprek zijn gegaan over wat hen bindt, waar drempels worden ervaren en wat hun verlangen is.

Een van de opvallendste en belangwekkendste uitkomsten van de gemeentegesprekken is, dat de jongere generaties juist in de ochtenddiensten verbondenheid willen ervaren. In die viering is winst te boeken om samen met jong en oud geloof te vieren.

De Ontmoetingsdienst probeert aan die behoefte en dat verlangen tegenmoet te komen. Afgaande op de eerste reacties lijken de diversiteit in liederen, de interactiviteit (kaarsjes en voorbeden), de aanwezigheid van de kinderen tijdens de hele viering en de filmpjes, elementen die helpen om tot een echte ontmoeting te komen tussen de generaties.

Uitleg over het verloop van de kerkdienst

22 apr

Hartelijk welkom in de kerkdienst van de Ontmoetingskerk Vriezenveen (onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland). We hopen dat u zich thuis zult voelen in onze gemeente.

Ontmoetingskerk lente

Een kerkdienst verloopt volgens een vaste volgorde. We noemen dit de liturgie. Aan het begin van de dienst heet de ouderling van dienst[1] alle aanwezigen welkom, en ook degenen die meeluisteren via de kerktelefoon of het internet. Door deze verbinding kunnen mensen die niet in staat zijn om de kerkdiensten te bezoeken, toch de kerkdienst thuis meemaken.

Het eerste lied na het welkom noemen we het intochtslied. In een kerkdienst proberen we iets van God te ervaren. De eerste onderdelen van de liturgie hebben tot doel om uit de gewone dagelijkse bezigheden en zorgen te stappen in de ruimte van God. We zingen het intochtslied staande, alsof we samen de kerk binnentrekken.

Voorafgaand aan dit eerste lied hebben de ouderling van dienst en de predikant van plaats gewisseld. Op het liturgisch centrum[2] geeft de ouderling de predikant een hand. Hiermee geven we aan dat de viering plaatsvindt onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad.

Na het intochtslied blijven we staan. In een moment van stilte proberen we tot rust te komen en ons te richten op God.

Daarna volgt bemoediging en groet. De predikant spreekt (meestal) de volgende woorden uit:

Onze hulp is in de naam van de Heer

die hemel en aarde gemaakt heeft.

Die trouw houdt tot in eeuwigheid

en nooit loslaat wat Zijn hand is begonnen.

Genade zij u en vrede,

van God onze Vader

en van Jezus Christus onze Heer

(in de gemeenschap met de Heilige Geest.)

 

Dit zijn de eerste woorden die na het intochtslied klinken: ‘Onze hulp is…’ Deze woorden komen uit psalm 124. We geven hiermee aan dat we van God afhankelijk zijn; het zijn woorden die ons bemoedigen, die ons moed en kracht geven.

De erop volgende groet ‘Genade zij u…’ vinden we ook terug in diverse brieven in de Bijbel (o.a. de brieven van Paulus aan de Korintiërs, Galaten, Efeziërs). De toevoeging: ‘in de gemeenschap met de Heilige Geest’ komt uit de Lutherse en Rooms-katholieke traditie.

Soms sluiten we de bemoediging en groet af door het zingen van het Klein Gloria. Dit is een trinitarische[3] lofprijzing. De tekst gaat als volgt:

Ere zij de Vader en de Zoon

en de Heilige Geest.

Als in den beginne,

nu en immer

en van eeuwigheid tot eeuwigheid, amen.

Nu gaat iedereen weer zitten. De dienst vervolgt met het kyriëgebed (deze naam is afgeleid van ‘kyrie eleison’ wat betekent: Heer, ontferm U). In dit gebed brengen we de nood van de wereld en in ons eigen leven onder woorden voor Gods aangezicht. Dit klinkt nogal massief, maar we geven hiermee aan dat we onderdeel uitmaken van een groter geheel, van de samenleving en van wereldwijde verbanden. Via het journaal en de krant komt er nogal wat op ons af aan verdriet en lijden. In dit gebed vragen we of God bewogen wil zijn met onze wereld. Ditzelfde kan gelden voor ons eigen leven, waarin soms ook zoveel op zijn kop kan staan.

Omdat we geloven dat God met ons begaan is, mogen we ons bemoedigd weten. We staan er niet alleen voor. God wil met ons mee gaan. Daarom zingen we na dit kyriëgebed vaak een glorialied. Dit is een lied waarin we God loven en danken.

In onze gemeente hebben we twee mogelijkheden na de bemoediging en groet om de liturgie te vervolgen. De ene mogelijkheid is dus het gebed om ontferming en het glorialied, de andere mogelijkheid gaat als volgt:

We bidden eerste een verootmoedigingsgebed: hiermee geven we aan dat we ons afhankelijk weten van God en dat we in alles God nodig hebben in ons leven. We beseffen ook hoe gemakkelijk wij tekort schieten, waardoor we het nodig hebben om opnieuw ons leven aan God te verbinden. Na dit gebed volgt een leefregel. In de leefregels komen de waarden en normen van het christelijk geloof naar voren (navolging van Christus, nieuwe mens). We lezen dan de 10 geboden of andere teksten uit de Bijbel waar leefregels zijn verwoord. De leefregels zijn een manier om je dankbaarheid voor Gods liefde, trouw en vergeving vorm te geven in je eigen leven.

Nu gaan we over tot het tweede deel van de kerkdienst: we gaan uit de Bijbel lezen en we luisteren naar de uitleg en verkondiging (preek). Voordat we uit de Bijbel gaan lezen, bidden we om inspiratie: dat de woorden die gelezen en gezegd worden iets van God mogen laten zien. De kinderen gaan meestal naar de kindernevendienst waar ze de boodschap uitgelegd krijgen op hun eigen niveau en het verhaal op een passende manier kunnen verwerken. Na het lied na de preek komen de kinderen weer terug.

Na de preek volgt het derde en laatste deel van de kerkdienst: de gebeden en de collecte; een mogelijkheid om iets van je eigen overvloed aan anderen te geven. Er zijn vaak twee collectes, het doel wordt genoemd in de nieuwsbrief die bij binnenkomst aan u is uitgereikt. Tijdens het gebed is er een moment van stilte, als een mogelijkheid om zelf voor God te verwoorden wat in ons leeft. We sluiten het gebed bijna altijd af met het Onze Vader. Dit mag u hardop meebidden:

Onze Vader, die in de hemelen zijt.

Uw naam worde geheiligd.

Uw koninkrijk kome.

Uw wil geschiede gelijk in de hemel, zoals ook op aarde.

Geef ons heden ons dagelijks brood en vergeef ons onze schulden,

gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren.

En leidt ons niet in verzoeking,

maar verlos ons van de boze,

want van U is het koninkrijk

en de kracht en de heerlijkheid,

tot in eeuwigheid. Amen.

 

Bij het slotlied gaan we weer staan. We sluiten tenslotte af met de zegen: de beste wensen van God voor u.

We hopen dat u een fijne dienst heeft, en dat u bemoedigd de week in kunt gaan. Voor meer informatie kunt u terecht op onze website: www.ontmoetingskerkvriezenveen.nl

 

[1] Ouderlingen vormen samen met de predikanten en de diakenen het bestuur van onze gemeente (kerkenraad). De ouderlingen geven daarnaast vorm aan het omzien naar elkaar door aandacht en zorg te geven aan gemeenteleden. Om de beurt zijn de ouderlingen ouderling van dienst. Zij zijn dan verantwoordelijk voor de goede orde in de kerkdienst.

[2] Het liturgisch centrum is de verhoging voor in de kerk. De dienst wordt voor het grootste gedeelte achter de liturgietafel gedaan. De preek klinkt vanaf de kansel. Precies in he midden van onze kerk staat  het doopvont: de plek waar we dopen. Hiermee geven we aan dat de gemeente rond de doop samenkomt.

[3] Trinitarisch betekent: drie-enig. Dit verwijst naar de drie gezichten waarmee God zich heeft laten kennen: Vader, Zoon en Heilige Geest. De gestalten zijn te onderscheiden, maar vormen samen de Ene en Eeuwige.

Hallo!

6 feb

(Dit blog is op 3 februari 2015 geplaatst op http://www.mijnkerk.nl

Begroetingsritueel

Het gebruikelijke ritueel. Ik pak mijn jas en de hondenriem. Ik loop naar de garage om mijn wandelschoenen aan te trekken. Flower loopt kwispelend om mij heen (behalve als het koud of guur is, of wanneer het regent of sneeuwt – dan blijft ze met de staart tussen haar poten staan). Schoenen aan, riem vast maken, en hup naar buiten.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De hond van de buren loopt buiten, vrolijk dollend met de buurkinderen. Als hij Flower ziet, gaat hij direct naar haar toe. Flower gaat direct plat op haar buik liggen en als Bink dichterbij komt, rolt ze op haar rug. Als ik de riem losdoe, zoekt ze Bink ook op. Laag kwispelend, dicht langs de muur of de struiken.

Bij het Lateraalkanaal ontmoeten we een Golden Retriever. De hond komt enthousiast springend op Flower af. Flower doet haar best om de grote hond te negeren. De Golden Retriever draait nog een rondje en besluit maar weer verder te gaan. Op de terugweg komen we nog een hond tegen. Er wordt gesnuffeld en ze lopen beiden samen op.

Ontmoeting

Als honden elkaar ontmoeten, gebeurt er altijd wat. Soms is het maar een kort moment, soms lijkt er helemaal geen contact te zijn. Ook als honden elkaar lijken te negeren, vindt er een ontmoeting plaats. De rollen worden verkend: wie ben jij? Hoe is onze relatie? De begroeting bepaalt de ruimte voor de ontmoeting: is er ruimte om te stoeien? Moet ik me verdedigen? Zal ik me onderdanig gedragen? Of zal ik de ander gewoon negeren?

Meer groeten

Overigens geldt dat voor de baasjes ook. Als iemand mij begroet, ontstaat er ruimte om de ander te ontmoeten. Even te glimlachen of een gesprekje aan te knopen. Als iemand strak wegkijkt of mijn groet niet beantwoordt, is er ook geen ruimte.

In de kerk zijn we gewoon om elke viering met een begroeting te beginnen, een groet van Godswege. ‘Genade’ en ‘vrede’ zijn de kernwoorden van die groet. Genade heeft te maken met Gods goedheid en liefde voor ons. Vrede gaat over tot rust komen, over aanvaarding, over thuis mogen komen. Dat is de groet van God die de ruimte opent voor ontmoeting.

Een groet kan een wereld openen. Ruimte maken voor ontmoeting. Ik neem me voor meer te groeten. De ander hoeft er niets mee te doen, maar de uitnodiging ligt er!

Op weg naar een nieuwe viering – deel 3

19 nov

Dit is het laatste deel van een drieluik over de nieuwe viering in de Ontmoetingskerk in Vriezenveen. In deel 1 heb ik stil gestaan bij de redenen om over een nieuwe viering na te denken.  In deel 2 heb ik geschreven over het risico van andersoortige vieringen: is het een uiting van veelkleurigheid of leidt het tot twee soorten geloofsgemeenschappen binnen de Ontmoetingskerk? In dit derde deel gaat het over de opzet van de nieuwe viering.

timeout

Ruimte voor liturgische en evangelische vieringen

In het Reformatorisch Dagblad is een artikel te lezen waarin een voorspelling wordt gedaan welke erediensten toekomst hebben. Er worden twee vieringen genoemd: de liturgische viering. De huidige kerkgangers weten deze liturgie immers zeer te waarderen. Kenmerkend is grote aandacht voor de liturgie, de muziek, verdieping en bezinning. In deze liturgische viering komen mensen thuis, ervaren rust en komen op adem. Het is belangrijk om  in de kwaliteit van deze viering te investeren. Dat neemt niet weg dat juist in kerken met deze vieringen het ledenverlies door zal gaan, omdat ze geen jongeren en nieuwkomers aan zich weten te binden. De andere viering die toekomst heeft volgens het artikel is de evangelische viering. Deze laat zich kenmerken als eigentijds, laagdrempelig, met ruimte voor beleving en emotie. De kans is aanwezig dat via deze viering nieuwkomers en jongeren de gemeente leren kennen. Een deel zal na verloop van tijd over stappen naar de liturgische viering vanwege de behoefte aan meer bezinning en rust.

Eigentijdse viering

Wat kenmerkt die eigentijdse viering? Ds. Jan van der Wolf heeft in ‘Van deelnemer naar toeschouwer’ enkele belangrijke observaties gedaan.  Een eerste bevinding is dat de traditionele protestantse eredienst niet aansluit bij de huidige cultuur, die zich laat omschrijven als een belevingscultuur. In deze belevingscultuur is muziek van grote betekenis. Mensen willen een gebeurtenis ondergaan. Voor jongeren en nieuwkomers is de traditionele kerkmuziek vaak vervreemdend. Vandaar dat wij in onze nieuwe viering kiezen voor Opwekking, begeleid door een band.

Daarnaast zijn de nieuwe kerkbezoekers veel meer gericht op ervaring. In de nieuwe viering is er ruimte om zelf in beweging te komen. Een vast onderdeel is de ‘Heilige chaos’. Dit element komt uit de Young Thomas vieringen. Er is bijvoorbeeld gelegenheid om een kaarsje aan te steken, een voorbede te schrijven of een steen bij het kruis te leggen (als een symbolisering van een last bij Jezus brengen). Het heet ‘heilig’ omdat je in de buurt van God komt, en het is ‘chaos’ omdat mensen met elkaar verschillende symbolische handelingen verrichten.

Ook in de verkondiging beginnen we bij de ervaring van deze tijd. Een eigentijdse vraag of thema wordt besproken, waarna de Bijbel opengaat. Wat heeft de Bijbel over dit thema te zeggen? Op deze manier blijkt de Bijbel verrassend actueel.

We hebben ervoor gekozen om aansluiting te zoeken bij de nieuwe vieringen inde Protestantse Gemeente ’t Harde:  de ‘Time-outvieringen’, die inmiddels al ruim vier jaar plaatsvinden. De naam Time-out vertelt waar de vieringen voor staan: wanneer tijdens een volleybalwedstrijd de druk erg groot is, kan de coach een time-out aanvragen. In het heetst van de strijd een pas op de plaats maken: waar ligt onze kracht? Hoe gaan we het aanpakken? Dat is ook wat tijdens de Time-out vieringen gebeurt. Een plek om even op adem te komen en energie op te doen. Overigens kan het zijn dat we in Vriezenveen kiezen voor een andere naam die aansluit bij de naam van onze kerk: Ontmoetingskerk.

De opzet van een Time-out

Hoe ziet een Time-out er uit? In het ’t Harde kent een Time-out de volgende opzet (in onze situatie kan het nog aangepast worden, omdat we tijdens de laatste jeugddienst om input hebben gevraagd)

  • Welkom
  • Openingsgebed
  • Eerste muziekblokje. ‘Aanbidding’. De viering wordt voortgezet met het zingen van enkele nummers achter elkaar (2 of 3). De band begeleidt de nummers, en is dus ondersteunend voor de gemeentezang. We kiezen voor ‘aanbidding’ in aansluiting op de protestantse liturgie. Het is de weg vanuit de beslommeringen van het eigen leven naar de ruimte van God. De evangelische liturgie zet in bij lofprijzing, omdat het lof zingen ons uit tilt boven ons bestaan en ruimte maakt voor de aanwezigheid van God. Wij kiezen dus om te beginnen met de aanbidding, die vervolgens uitloopt op de heilige chaos.
  • Heilige chaos. Dit element komt uit de Young Thomas-viering. Het heet ‘heilig’ omdat we in Gods ruimte mogen komen. Het heet ‘chaos’ omdat er een aantal dingen tegelijkertijd gedaan kan worden: het aansteken van een kaarsje, het plaatsen van een steen bij het kruis, het schrijven van een voorbede. De gemeente komt dus zelf in beweging, en er is ruimte voor emotie. De heilige chaos begint met een nummer en wordt afgesloten met een nummer. Tijdens de heilige chaos zal er rustige muziek zijn.
  • De traditionele woordverkondiging kent in deze opzet een minder centrale plaats. Vanuit een aangereikt thema gaat tijdens ‘het woord’ de Bijbel open. Overigens is hier ook ruimte voor andere vormen van ‘verkondigen’: filmpjes, getuigenissen, etc. Wel is dit de plek in de viering waar ook (naast gevoel en beleving) het verstand wordt aangesproken. Er is bv. ruimte voor vragen, twijfel en onzekerheid.
  • Het past bij deze viering om de collecte zo concreet mogelijk toe te lichten. Ook als er voor de kerk wordt gecollecteerd, is het goed om dan gebruik te maken van de gelegenheid om te vertellen wat ‘de kerk’ allemaal doet voor dat geld.
  • Tweede muziekblokje. ‘Lofprijzing’. We zingen opnieuw enkele nummers achter elkaar waarbij het loven en prijzen centraal staat.
  • Tijdens dit gebed worden de voorbeden die tijdens de heilige chaos op ‘het hart van God zijn geprikt’ meegenomen.
  • We sluiten af met een zegen, vaak eigentijds verwoord.
  • Tot slot. Na de zegen volgt er nog één nummer als ‘uitsmijter’.
  • Na afloop is er koffie en thee, en gelegenheid om na te praten.

De eerste Time-out in Vriezenveen vindt plaats op 11 januari om 14.00 uur in de Ontmoetingskerk!

Kerkorde

Tot slot nog een laatste vraag naar het karakter van deze vieringen. Zijn deze vieringen erediensten (dat betekent dat ook de sacramenten in deze viering bediend mogen worden) of ‘vrije vieringen’. Wanneer deze diensten erediensten zijn, komen we in aanvaring met de kerkorde (ordinatie 5-1-4) omdat volgens de kerkorde we gebruik moeten maken van de orden uit het dienstboek. Ook is ambtelijke vertegenwoordiging verplicht.

Voor getijdendiensten (gebedendiensten of diensten van lofprijzing) maakt de kerkorde een uitzondering. Of het een ‘vrije’ viering is of een eredienst: volgens de kerkorde mogen alleen zij voorgaan die in de eigen gemeente de bevoegdheid hebben gekregen om voor te gaan.

Op weg naar een nieuwe viering – deel 2

15 nov

Afgelopen zondag 9 november vierden we de laatste jeugddienst in de Ontmoetingskerk in Vriezenveen. Deze viering is de opmaat naar een nieuwe viering waar we op 11 januari 2015 mee gaan beginnen. Hoe zijn we tot deze stap gekomen en wat zijn de achterliggende gedachten bij die nieuwe viering?

twee sporen

Jeugddiensten waardevol en problematisch

De jeugddiensten hebben in de loop van de jaren een positief effect gehad. Deze vieringen boden gelegenheid om te experimenteren met muziek en met vormen. Hoe kun je het evangelie het beste communiceren naar jongeren en nieuwkomers? Tegelijkertijd maakten de jeugddiensten ook een lastig probleem zichtbaar. Een deel van de jongeren hebben weinig feeling met de traditionele protestantse vieringen. Door voor deze groep aparte jeugddiensten te organiseren raakt deze groep in zekere zin verder verwijderd van de ‘gewone’ diensten. Wat komt er na de jeugddiensten? Hoe vinden jongeren vervolgens hun weg in de gemeente? Overigens is een vergelijkbaar mechanisme zichtbaar bij de aangepaste vieringen: speciale diensten voor mensen met een verstandelijke beperking. Deze diensten zijn begonnen als een manier om ruimte te maken voor verstandelijk beperkten binnen de erediensten, maar zijn vaak tot een excuus verworden om verder geen aandacht meer aan hen te besteden tijdens de gewone erediensten. Ze hebben immers hun eigen viering?

Verschillende manieren van geloofsbeleving

De nieuwe viering die we in de Ontmoetingskerk willen aanbieden, richt zich niet op een leeftijdsgroep, maar op een eigentijdse manier van geloof beleven. Door deze nieuwe viering maandelijks aan te bieden, kan er ook een eigen gemeenschap ontstaan rond deze vieringen.

Het is goed om mee te wegen dat de keuze voor een vernieuwende viering in de middag ook de identiteit van de gemeente beïnvloedt. Wat we feitelijk doen, is dat we twee sporen gaan uitzetten rond de vieringen op zondag: de liturgische viering in de ochtend, en de wat meer evangelisch georiënteerde viering in de middag.

Mixed economy

Het is een van de modellen om vorm te geven aan missionair gemeente-zijn. In de Protestantse Kerk in Nederland is sinds enkele jaren een groeiende belangstelling voor de missionaire gemeente. Om aandacht te vragen voor de missionaire taak en ruimte te maken voor een meer op missie geïnspireerde identiteit heeft de landelijke kerk in september 2009 een map gepromoot met 30 missionaire modellen. Een van de modellen vraagt aandacht voor de mixed economy. Hiermee wordt bedoeld dat niet allerlei stijlen van vieren in één kerkdienst worden samengebald, maar dat de plaatselijke gemeente verschillende vieringen organiseert met een heldere uitstraling. De nieuwe vieringen passen goed in deze strategie: mensen die komen, moeten weten wat ze kunnen verwachten.

Verbinding zoeken in de ochtenddienst

Het risico is dat we twee gemeenschappen in onze Ontmoetingskerk krijgen. Om dit te voorkomen, zullen we werk moeten maken van de dialoog over geloven (in gesprek over veelkleurigheid) en kan het misschien goed zijn om in de ochtenddiensten van tijd tot tijd een ‘geloven-door-de-generaties-heenvieringen’ te organiseren. In ’t Harde zijn deze vieringen in de ochtend buitengewoon enthousiast ontvangen. We vroegen ouderen en jongeren, kinderen en gezinnen om hun lievelingsnummers, met toelichting. Deze toelichting las ik voor waardoor een lied van Johannes de Heer ineens betekenis kreeg voor een 20-er en een opwekkingsnummer voor een 70-plusser.

In deel 3 zal ik ingaan op de vraag naar het eigentijdse van de nieuwe viering.

De toekomst van de eredienst

19 mei

Hoe moet het verder met de eredienst? Die vraag stond centraal tijdens de gemeenteavond op 15 mei 2014 in de Ontmoetingskerk te Vriezenveen. Een vraag die ingegeven is door de ontwikkelingen die al langere tijd in de breedte van de kerken zichtbaar zijn. De Protestantse Kerk in Nederland heeft te maken met een gestage afname van het ledenbestand en van de betrokkenheid van kerkelijke gelovigen op de activiteiten.

sloop kerk                                kerk in steigers

Ontwikkelingen dagen de kerk uit

Onderzoeken naar spiritualiteit en kerkelijke betrokkenheid in Nederland kunnen ons somber stemmen. Het lijkt onontkoombaar dat elke geloofsgemeenschap vroeg of laat te maken krijgt met terugloop. Toch zou ik niet mee willen gaan in deze negatieve spiraal. Waarom niet? Allereerst zijn onze geloofsgemeenschappen ontstaan rond het goede nieuws van Jezus Christus. Het kan toch niet zo zijn dat die boodschap in deze tijd niet relevant zou zijn? Daarnaast laat de Ontmoetingskerk te Vriezenveen zich kenmerken door veelkleurigheid, ruimte en inclusiviteit. Het zijn samenbindende waarden die ook voor de samenleving van betekenis kunnen zijn – alleen zullen we dit wel iets meer mogen uitdragen. In de derde plaats blijkt uit onderzoek van het SCP (Geloven  binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland) dat religiositeit en spiritualiteit in onze samenleving op een toenemende belangstelling mogen rekenen. Dat roept bij mij de vraag op hoe wij als kerken opnieuw een gesprekspartner kunnen worden voor deze groep. Tot slot is er een grote groep mensen die aangeeft in de protestantse kerkdienst niet te vinden wat ze zoeken. Ook in onze Ontmoetingskerk is er een groeiend aantal leden die bewust voor onze kerk kiezen of hebben gekozen, maar nauwelijks iets beleven aan onze ochtendvieringen. Dit laatste punt nodigt uit tot een nadere doordenking met als leidraad de publicatie van ds. Jan van der Wolf Van toeschouwer naar deelnemer

Belevingscultuur

Wanneer we in een willekeurige protestantse eredienst rondkijken, blijken vaak de jongere generaties in de minderheid. Ook nieuwkomers vinden niet gemakkelijk aansluiting bij de protestantse vieringen. Een van de belangrijkste redenen is dat er een kloof is ontstaan tussen de huidige cultuur (belevingscultuur) en de wijze waarop de kerkdiensten van oudsher worden ingevuld. Deze kloof is met name voelbaar voor jongeren en nieuwkomers. De belevingscultuur vraagt om bijzondere en memorabele ervaringen waarbij de zintuigen geprikkeld worden. De deelnemer wordt onderdeel van de gebeurtenis. In de belevingscultuur is muziek van grote en bepalende betekenis. De meeste kerkmuziek is niet ‘mainstream’, waardoor het voor veel mensen niet direct toegankelijk is. Naast met name ‘intellectuelen’ en ‘hoogculturelen’, voelen mensen die met deze muziek vertrouwd zijn (de geregelde kerkganger) zich bij deze kerkmuziek thuis. Om deze kerkmuziek te leren waarderen en begrijpen, is het nodig om ingewijd te worden. Maar omdat de kloof groeit, wordt het kennis laten maken van de kerkmuziek steeds lastiger.

Het wezen van de kerkdienst

De eredienst is gericht op het mogelijk maken van de ontmoeting van God met de gemeente. De vraag is dus niet wat een viering mij oplevert (troost, bemoediging, etc.) maar hoe kan ‘het heilige’ gebeuren? Het uitgangspunt is dat we in de eredienst de Levende ontmoeten. De dragende grond van ons samenkomen is Jezus, de Opgestane. Hij heeft immers beloofd dat waar twee of drie in zijn naam samen komen, Hijzelf aanwezig zal zijn? De liturgie is het middel om die ontmoeting te laten plaatsvinden, maar we kunnen de ontmoeting niet ‘arrangeren’. De uiteindelijke ontmoeting is het werk van de heilige Geest. Hoe kunnen we dit waardevolle overbrengen?

Veranderingen in de liturgie

Onderzoek naar de motieven van mensen die overstappen van een protestantse naar een evangelische geloofsgemeenschap maakt duidelijk dat het vaak niet om inhoudelijke punten gaat, maar om behoefte aan beleving en emotie. Wat opmerkelijk is dat het belang van aanbidding en participatie door de liturgische beweging al aan het begin van de vorige eeuw werd herkend. Door deze beweging werd er veel meer waarde gehecht aan de liturgie: niet langer een paar liederen rond de preek, maar een geheel van teksten en responsies die meer ruimte moesten maken voor participatie door de gemeente. Omdat de teksten vaak poëtisch waren, de responsies formeel van karakter waren en door de gekozen melodieën, heeft deze beweging geen ingang gevonden bij een breder publiek. In zekere zin zou men kunnen stellen dat deze beweging wel de moderne mens wist aan te spreken, maar niet de postmoderne.

In de protestantse gemeenten wordt inmiddels op verschillende manieren vorm gegeven aan de liturgie. De verschillende vormen zijn langs twee assen te leggen: de ene as lopt van vormvast naar vormvrij, de andere as van orthodox naar vrijzinnig. De meeste gemeenten kennen een vorm van bricolage: de liturgie wordt samengesteld vanuit verschillende tradities.

Serieuze problemen

Onze traditionele protestantse liturgie staat in de huidige tijd onder druk. Gemeenteleden geven aan dat ze niet begrijpen wat er in de liturgie gebeurt (waarom bidden we toch steeds?), anderen geven aan de beweging van de liturgie niet mee te kunnen maken, omdat de voorbereiding (om ons voor te bereiden op de ontmoeting met God) te snel gaat.  In de evangelische traditie neemt men hier veel meer tijd voor. Ook geven gemeenteleden aan de taal te poëtisch te vinden, de kerkmuziek niet aansprekend en de geboden interactie te formeel. Er is behoefte aan meer ruimte voor spontaniteit en participatie. Tot slot voelt een deel van de kerkbezoekers zich niet aangesproken, omdat er geen ontmoeting is met andere bezoekers.

Sommige problemen zouden gemakkelijk op te lossen moeten zijn: we zouden meer kunnen uitleggen over de eredienst. We zouden meer werk kunnen maken van onze gastvrijheid in de eredienst. De vraag naar meer beleving en andere vormen vraagt echter om een gemeentebrede bezinning.

Bruggen bouwen

In het Reformatorisch Dagblad is een artikel te lezen waarin een voorspelling wordt gedaan welke erediensten toekomst hebben. Er worden twee vieringen genoemd, allereerst de liturgische viering. De huidige kerkgangers weten deze liturgie immers zeer te waarderen. Kenmerkend is grote aandacht voor de liturgie, de muziek, verdieping en bezinning. In deze liturgische viering komen mensen thuis, ervaren rust en komen op adem. Het is belangrijk om  in de kwaliteit van deze viering te investeren. Dat neemt niet weg dat juist in kerken met deze vieringen het ledenverlies door zal gaan, omdat ze geen jongeren en nieuwkomers aan zich weten te binden.

De andere viering die toekomst heeft volgens het artikel is de evangelische viering. Deze laat zich kenmerken als eigentijds, laagdrempelig, met ruimte voor beleving en emotie. De kans is aanwezig dat via deze viering nieuwkomers en jongeren de gemeente leren kennen. Een deel zal na verloop van tijd over stappen naar de liturgische viering vanwege de behoefte aan meer bezinning en rust. Het zou van grote waarde kunnen zijn om in onze Ontmoetingskerk beide vieringen aan te bieden. Het risico is dat er twee gemeenschappen binnen de Ontmoetingskerk gaan ontstaan. Dus is het ook van belang om tussen beide kleuren bruggen te bouwen om elkaar te leren verstaan en te waarderen.

Muziek is een wezenlijk onderdeel van de beleving van de viering. Vaak hebben we een krachtig oordeel over andere vormen van muziek. Het zou grote winst zijn wanneer we niet starten met het uitroepen van onze afschuw en onbegrip over de andere vormen, maar beginnen met een vraag te stellen: wat spreekt je aan? Wat raakt je in deze muziek? Mag ik aan jou vertellen wat mijn muziek met mij doet? Op deze manier kunnen we ook in onze vormen voorleven waar we als Ontmoetingskerk voor staan: veelkleurigheid, ruimte en inclusiviteit. We sluiten niet buiten, maar we nemen de ander op in ons midden, omdat we van die ander kunnen leren.

Popdienst – vloeken in de kerk?

27 jan

Vanavond (zondag 27 januari 2013)  is de tweede popdienst in de Protestantse Gemeente ’t Harde. De eerste popdienst in juni vorig jaar, trok veel bezoekers. De reacties waren positief – op de een of andere manier raakte deze opzet aan een bepaald verlangen of behoefte. Dit geldt zeker ook voor alle mensen die bij de voorbereidingen van deze popdiensten betrokken zijn. De band bestaat uit zeven personen die dit concept aansprekend vinden: moderne popnummers verbinden met zingevings- en geloofsvragen. Vrijwel alle musici hebben zichzelf aangemeld na een oproep op Facebook. Ook de voorbereidingscommissie, bestaande uit zeven personen, is razend enthousiast en verzet veel werk.

Tegelijkertijd roept de popdienst bij sommigen vragen of zelfs weerzin op. Stichting Jij Daar (www.jijdaar.nl) waarschuwt al enige jaren voor de kwalijke invloeden van popmuziek. Popmuziek is van de wereld en door deze muziek probeert de duivel onwetende mensen te misleiden. Misschien dat niet iedereen die vragen stelt bij het fenomeen ‘popdienst’  er zo zwaar aan tilt als de Stichting Jij Daar, maar het roept wel vragen op. Past deze muziek wel in de kerk? Laten deze nummers zich wel rijmen met de heiligheid van God? Als de kerk ‘wereldgelijkvormig’ wordt, waar gaan we dan naar toe?

Het is goed wanneer er vragen worden gesteld bij vormen en activiteiten van de kerk. Het nodigt uit tot doordenking – wat is het doel van kerk-zijn? Waarom komen we samen? Hoe verhouden wij ons met de samenleving en de cultuur?  Ik zou deze vragen graag op een open manier, met vertrouwen, aan willen gaan, niet vanuit een veroordeling of vanuit angst. Het lastige van de Stichting Jij Daar is het generaliseren van popmuziek en de massieve keuze die vervolgens gesteld wordt. Eerst wordt verondersteld dat alle popmuziek van de duivel is en vervolgens is de vraag: luister je naar God óf naar popmuziek. Dit manipuleren doet de werkelijkheid geen recht en helpt de discussie niet verder. Popmuziek is ontzettend breed. Veel nummers gaan over emoties waar je in het leven mee te maken krijgt. Of haken aan bij de grote vragen van het leven: hoe kunnen we voor elkaar zorgen? Is er meer? Hebben we nog wel oog voor elkaar en voor de wereld?  Wat is een goed leven?

Dat is precies het terrein waarop de popdienst zich beweegt. De vragen die in de cultuur gesteld worden, zijn vragen waar ook in de kerk over nagedacht wordt. Wat opvalt, is dat er een grote groep mensen is, voor wie de kerk niet snel een gesprekspartner zal zijn. Hoeveel deskundigheid een kerk in huis zou kunnen hebben om iemand met een bepaalde vraag verder te helpen – de drempels, bezwaren en image van de kerk verhinderen het gesprek.

Deze breuk is iets van alle tijden. Paulus liet zich niet weerhouden om over het evangelie te spreken. Hij zocht de mensen op en haakte aan bij de cultuur. Dat is geen houding van angst, maar een houding van vertrouwen. Dat is wat wij ook proberen te doen met de popdiensten. Een brug slaan tussen de vragen en verhalen van de cultuur en die van de kerkelijke traditie. Het is nieuw en het is zoeken naar de juiste vorm – maar dat is een spannend proces. Geloofsgemeenschappen horen tot op zekere hoogte in beweging te zijn. Wat hebben we aan boekenkasten vol schatten uit de traditie als er geen jongeren en nieuwe mensen mee in aanraking komen?

De popdienst raakt aan een verlangen: iets te kunnen delen van je diepste grond met woorden en muziek waar je in je dagelijks leven ook mee leeft. Als we zo een brug zouden kunnen slaan tussen cultuur en kerk, zou er een wereld gewonnen zijn.