Tag Archives: seksuele intimidatie

De seksistische kerk

19 jun

Vorige week las ik een bericht in de krant dat me de adem ontnam. Niet dat ik het ergens niet verwachtte. Of dat ik het eigenlijk wel wist of minimaal vermoedde. Ik hoorde en hoor verhalen van vrouwelijke collega’s. Over hoe zij telkens weer hun positie moeten bevechten. Hoe er gelet wordt op uiterlijk en kleding. Hoe er seksistische opmerkingen gemaakt werden. Hoe ik zelf ook uitgelachen werd toen ik in een landelijke kerkelijke vergadering met bijna alleen maar mannen seksisme aan de orde stelde.

Afgelopen week werden de uitkomsten gepubliceerd van een onderzoek naar seksisme onder vrouwelijke predikanten door het Nederlands Dagblad: ” Ruim driehonderd vrouwen uit verschillende kerken vulden de vragenlijst in. De uitkomst: 86 procent van de vrouwelijke voorgangers geeft aan seksisme te ervaren in haar werk, deze voorgangers voelen zich ongelijk behandeld vanwege hun vrouw-zijn. Driekwart van deze voorgangers geeft aan seksistisch benaderd te worden door gemeenteleden. Ruim zestig procent deelt dat ze ongelijk behandeld wordt door collega-voorgangers. Een kwart van de voorgangers zegt seksisme te ervaren vanuit het bestuur van de kerk.”

Het onderzoek in het Nederlands Dagblad laat op een verpletterende wijze zien wat er mis is in de kerk. Of beter: wat er mis is in mijn eigen kerk, de Protestantse Kerk in Nederland. De meeste respondenten zijn immers voorganger in de PKN.

Ik heb geaarzeld over de titel van dit blog. Is het niet beter om te spreken over seksisme binnen de kerk? Kun je zeggen dat de kerk zelf seksistisch is? Laten we eerlijk zijn en de feiten tot ons nemen: 90% van de vrouwelijke voorgangers ervaart seksisme. Dan is er geen sprake meer van een incident, maar dan gaat het over het klimaat, de cultuur in de PKN. Mijn vrouwelijke collega’s zijn net als ik in het ambt bevestigd. Het ambt heeft alles te maken met Christus zelf. De kerkorde van de PKN zegt het zo: “Om de gemeente bij het heil te bepalen en bij haar roeping in de wereld te bewaren is van Christuswege het openbare ambt van Woord en Sacrament gegeven.” Seksisme raakt aan het heil en raakt aan Christus zelf.

Daar komt nog iets bij. Als vrouwelijke voorgangers al op deze wijze worden bejegend, wat zegt dat over onze houding naar vrouwen in het algemeen? Hoe ver zijn wij afgedwaald van de vrijheid van het Evangelie, zoals verwoord door Paulus: “In Christus is er geen onderscheid meer tussen man en vrouw” (Galaten 3,28). Het onderzoek laat zien dat vrouwelijke voorgangers juist ook seksisme ervaren van mannelijke collega’s. Seksisme is dus niet een ‘vrouwending’, maar een groot probleem van en voor de mannen in de kerk. Predikanten hebben de roeping hierin hun gemeente voor te gaan en de veiligheid van vrouwen in de gemeente te waarborgen.

Het schilderij ‘Hartpijn’ van Esther Veerman

Seksisme is niet onschuldig. Het gaat uit van de superioriteit van de man en maakt de vrouw klein. Seksisme creëert ook het klimaat waarbinnen ongewenste seksuele grensoverschrijdingen plaats kunnen vinden. Het vraagt dus om een ondubbelzinnige veroordeling van elke vorm van seksisme en om beleid om vrouwen hun plek in de geloofsgemeenschap in te kunnen nemen, in vrijheid en veiligheid.

De houding van de PKN is tot nog toe teleurstellend. De PKN wenste niet mee te werken aan het onderzoek (vanwege de AVG, maar dar is echt onzin) en heeft tot vandaag nog niet inhoudelijk en voor de vrouwelijke collega’s steunend gereageerd. De oecumenische vrouwensynode schrijft in een open brief dat zij een steunbetuiging van de PKN missen en dat dit ook zeer doet.

Ik vind het erg. Ik vind het erg dat mijn vrouwelijke collega’s zich niet veilig voelen in de PKN. Ik vind het verschrikkelijk dat een deel van mijn mannelijke collega’s zich schuldig maakt aan het creëren van onveiligheid voor vrouwelijke voorgangers. Ik vind het teleurstellend dat de PKN deze uitkomsten (nog) niet scherp veroordeeld heeft en met beleid komt om vrouwen binnen de kerk veiligheid te bieden.

Op de sociale media reageren vrouwelijke en mannelijke collega’s met een zekere terughoudendheid. ‘Als ik toch eens zou vertellen wat ik heb meegemaakt / wat ik gezien heb ….’ Laten we toch alsjeblieft die geheimen doorbreken. Zeg het maar. Vertel maar wat we niet willen zien, wat we niet willen horen. Alleen dan kunnen we bouwen aan veiligheid.

Is dat niet waar het uiteindelijk om gaat? Veiligheid. Alleen dan kan het evangelie landen. Alleen dan is de kerk heilig.

De grootste bedreiging die niemand wil zien

18 mrt

In de afgelopen tijd volgden en volgen schokkende onthullingen elkaar in snel tempo op. In januari 2017 werd een rapport gepubliceerd over misbruik in opvanghuizen voor kinderen in Ierland. Deze instellingen stonden onder toezicht van overheid, kerken of liefdadigheidsinstellingen. Bij 20 van de 22 onderzochte instanties bleek sprake van misstanden.

hartpijn

Het schilderij ‘Hartpijn’ van Esther Veerman verbeeldt de ernstige gevolgen van misbruik

Verschillende topsporters hebben in interviews aangegeven dat zij te maken hebben (gehad) met seksuele intimidatie of misbruik. Deze onthullingen volgen op berichten over stelselmatig misbruik in de sportwereld in Engeland. Inmiddels wil het NOC*NSF onderzoek gaan doen naar misbruik en intimidatie in Nederland.

In Australië komen verbijsterende cijfers naar voren. Zeven procent van de priesters heeft zich schuldig gemaakt aan seksueel misbruik. De Anglicaanse kerk maakte bekend dat er tussen 1980 en 2015 1082 klachten zijn ingediend.

De cijfers over 2016 over kinderporno in Nederland stemmen niet hoopvol. Het meldpunt kinderporno spreekt over explosieve groei in het aantal meldingen. De politie heeft niet voldoende menskracht om op al deze meldingen adequaat te kunnen reageren.

Seksueel misbruik komt overal voor

Deze opsomming is verre van compleet, maar het geeft aan dat seksueel misbruik een ernstig probleem is. Het is niet beperkt tot een bepaald land of tot een bepaald instituut. Het is niet een probleem van de Katholieke kerk of van een Afrikaans land. Seksueel misbruik komt overal voor, in allerlei verbanden, in allerlei culturen. Drie dingen springen in het oog:

Grote gevolgen

het aantal slachtoffers is overweldigend. In vrijwel alle onderzoeken  komt naar voren dat tussen de 10 en 30% van de onderzochte groep te maken heeft gehad met seksuele intimidatie of misbruik. In de tweede plaats blijken de gevolgen van seksueel misbruik zowel op de korte als op de lange termijn ingrijpend te zijn. In de derde plaats blijken de instanties vrijwel zonder uitzondering zich vooral zorgen te maken over hun ‘goede’ naam. Verhalen van misbruik worden de kop ingedrukt, ontkend of afgekocht.

Slachtoffers in de kou?

Als het niet langer verzwegen kan worden, is er een sterke behoefte om het boek dicht te doen en als instituut de voor hen beschamende verhalen achter zich te laten en zich op de toekomst te richten. Zo sloot de Katholieke Kerk het meldpunt, ondanks protesten van de belangenvereniging voor slachtoffers (Vpkk). Hetzelfde is zichtbaar bij het meldpunt voor misbruik binnen de jeugdzorg. De overheid wil een verjaringstermijn voor slachtoffers instellen waardoor het moeilijker wordt om als slachtoffer erkenning te krijgen. De belangenvereniging is een petitie gestart om dit te voorkomen.

Waar is de woede?

Het roept de vraag op waar de verontwaardiging blijft over het misbruik van onze kwetsbare kinderen en volwassenen. Generaties groeien op, getekend door het beschadigende misbruik. Generaties groeien op met psychische en fysieke problemen. Generaties groeien op die proberen om het misbruik te compenseren en het misbruik doorgeven.

Het is misschien wel de grootste uitdaging waar we als samenleving voor staan. Hoe kunnen we onze kinderen beter beschermen? Hoe kunnen we onze gekwetste en beschadigde medemensen voldoende ondersteuning bieden?

Bezuinigingen

Het is pijnlijk en verdrietig dat juist in deze tijd – opnieuw – bezuinigd wordt op traumatherapie. Het herstellen van een trauma en het een plek geven van alle gevolgen vraagt tijd. En kost geld. Wat zou het onze samenleving sieren en ten goede komen wanneer we alles op alles zetten om de juiste zorg voor onze gekwetste en beschadigde medemensen aan te kunnen bieden. Wat zou het onze samenleving sieren wanneer we durven investeren in het beschermen van onze kinderen en investeren in de zedenpolitie.

Stichting Kunst uit geweld laat aan de hand van schilderijen en gedichten de pijn en schade van het geweld, en de kracht van mensen die slachtoffer zijn geworden van seksueel geweld, zien.

 

Een cultuur van misbruik

21 jan

Er is veel gezegd en geschreven over de wantoestanden in Keulen in de nieuwjaarsnacht. Een van de scherpste en belangrijkste vragen is of dit seksueel misbruik samenhangt met de culturele achtergronden van de (vermoedelijke) daders. Het is om tenminste twee redenen noodzakelijk om hier goed naar te kijken. Allereerst zijn er opvallend veel meldingen van vergelijkbare seksuele intimidatie door groepen mannen die vrouwen in de menigte isoleren en belagen. Er kwamen meldingen uit andere steden in Duitsland, maar ook uit Finland, Zweden, Zwitserland en Oostenrijk. Steeds lijkt het te gaan om (voormalige) asielzoekers uit Marokko, Algerije, Syrië en Afghanistan.

De tweede reden om goed te kijken naar de culturele achtergronden is dat de seksuele grensoverschrijdingen in een aantal bijdragen worden toegeschreven aan alle (mannelijke) vluchtelingen. Vluchtelingen worden weggezet als een groep potentiële verkrachters. Ook wordt soms gewezen op de islamitische achtergrond van de verdachten. De vraag dringt zich op of de Islam seksueel wangedrag faciliteert. Door het seksueel geweld zo direct te koppelen aan een hele groep of aan een hele religie worden verschillende thema’s met elkaar verward en wordt aan de verschillende thema’s zelf geen recht gedaan. ‘Keulen’ gaat niet meer alleen over seksueel geweld, maar ook over de vluchtelingenproblematiek, de vraag naar de plek van de Islam in de Westerse samenleving en over de Nederlandse identiteit.

Simplistische retoriek over het opsluiten van mannelijke asielzoekers, pepperspray voor vrouwen tegen vluchtelingen, en het spreken over testosteronbommen, is in geen enkel opzicht behulpzaam. Het helpt het vluchtelingendebat niet verder, het vergroot de kloof in de samenleving en het draagt niet bij aan de strijd tegen seksueel geweld.

Seksueel misbruik is een maatschappelijk probleem

Seksuele intimidatie of seksueel misbruik is zelden een geïsoleerd probleem. Het gedijt in een cultuur van wegkijken, bagatelliseren en ontkennen. Vaak praten daders hun daden goed. Ze gebruiken redenaties die gelden in hun gezin of familie, die klinken in de bredere (geloofs)gemeenschap of in de culturele opvattingen van de samenleving. Bill Cosby kon jarenlang ongestoord zijn gang gaan, omdat de vrouwen die hij misbruikte niet met hun verhaal naar buiten durfden komen. In de samenleving heerst immers de opvatting dat ‘die vrouwen het wel uitgelokt zouden hebben’.  In geloofsgemeenschappen kunnen daders zich bedienen van geloofstaal: ‘eer je vader en je moeder’.  ‘Vrouwen zijn ondergeschikt aan de man’.  In gezinnen kunnen misbruikbevorderende opvattingen voorkomen, zoals een slachtoffer van incest mij eens vertelde: ‘dochters leren van hun vader vrijen. Zo heb ik het ook geleerd – zijn mijn moeder tegen mij’.

Pas wanneer er een taal wordt aangereikt, is het voor slachtoffers mogelijk om woorden te vinden voor hun ervaringen van misbruik. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar bij mannen die slachtoffer zijn geworden van misbruik. Toen er ruimte kwam voor misbruikverhalen door de strijd van feministen, werden mannen voornamelijk gezien als daders. Hierdoor was er nauwelijks ruimte voor mannelijke slachtoffers om met hun verhaal naar buiten te komen. Daarnaast hadden ze te maken met de opvattingen in de samenleving dat mannen ‘stoer’ horen te zijn en dat je ‘geluk’ hebt als je al vroeg ‘seksuele ervaringen’ hebt opgedaan. Hoe kun je dan nog je verhaal vertellen als je als puber door een leerkracht m/v bent misbruikt? Toen er ruimte kwam voor mannen om hun ervaringen te delen, kwam er een taal waarin de ervaringen gehoord konden worden. Ook de reactie van de samenleving bepaalt of misbruik in stand wordt gehouden of wordt aangekaart.

In de context van het misbruik speelt dus altijd het klimaat van de bredere gemeenschap en de cultuur van de samenleving een rol. Enerzijds in rationalisaties die de dader bezigt, anderzijds in de reactie van de samenleving.

Mannen onder elkaar

Het eerste dat opvalt in het seksueel misbruik in ‘Keulen’, dat de mannen in groepsverband optraden. De politie in Keulen gaat ervan uit dat het een vooropgezet plan was. Deze mannen hebben dus met elkaar zitten nadenken hoe en wanneer ze vrouwen zouden lastig vallen. De persoonlijke ethiek was niet aanwezig of ondergeschikt gemaakt aan de druk van de groep. Dit verontrustend mechanisme is ook terug te zien in de film ‘The Accused’ (1988) met Jodie Foster. Blijkbaar is het niet gemakkelijk om aan groepsdruk te ontkomen en onrecht te doorbreken.

Gender

Het tweede dat opvalt in ‘Keulen’is dat de vermeende daders uit islamitische landen komen. In diverse bijdragen wijzen schrijvers op het vele seksueel geweld in islamitische landen, met name tegen vrouwen die lichaamsdelen niet bedekt hebben. In bepaalde wijken in grote steden in Europa worden vrouwen uitgescholden en seksueel geïntimideerd door bewoners van buitenlandse komaf. Tegelijkertijd maken andere (vrouwelijke) auteurs ons erop attent dat zij zich juist in islamitische landen erg veilig hebben gevoeld en zich niet als lustobject ervaren hebben. De reacties geven dus een genuanceerd beeld.

Wat in mijn beleving echter van het grootste belang is, is hoe er gesproken wordt over vrouwen en over kwetsbare medemensen. Het vrouwbeeld dat naar voren komt in de verplichting om lichaamsdelen te bedekken, is kwetsbaar voor misbruik. De vrouw wordt immers verantwoordelijk gehouden voor ‘kuisheid’. Niet de man wordt aangesproken op zijn ongepaste verlangen en lust, maar de vrouw – alsof zij het misbruik zou uitlokken door blote enkels of schouders.

Wanneer mensen uit een cultuur komen met een andere visie op mannelijkheid en vrouwelijkheid, vraagt dat om een heldere reactie van de ontvangende samenleving. Enerzijds zal elke grensoverschrijding aangepakt moeten worden en niet verdoezelt. Anderzijds zullen asielzoekers die binnenkomen ook les moeten krijgen in de opvattingen rond gender in onze samenleving.

Een cultuur van misbruik

Seksueel misbruik is geen buitenlands probleem dat nu wordt geïmporteerd. In alle culturen en in alle lagen van de bevolking komt seksueel geweld voor. Het heeft te maken met macht, met het willen  bezitten van de ander. Het heeft te maken met het botvieren van eigen verlangens en lust ten koste van de ander. In ons land is een op de drie vrouwen en een op de tien mannen slachtoffer van seksueel misbruik. Het is niet een probleem van individuen, maar een probleem van de samenleving. Om seksueel geweld te bestrijden is het belangrijk om de onderliggende patronen en mechanismen te ontrafelen. Waardoor kan het misbruik plaats vinden? Wat maakt dat het kan blijven doorgaan? Hoe reageert de samenleving op verhalen van misbruik? Wat of wie houdt het zwijgen in stand? Wie mag spreken?

Door de vluchtelingen als potentieel gevaar te bestempelen, wordt er in de eerste plaats een schijnveiligheid gecreëerd. In Nederland worden nog steeds elke dag kinderen, jongeren, vrouwen en mannen slachtoffer van huiselijk en seksueel geweld. Dit misbruik wordt niet gestopt door een zondebok van buiten aan te wijzen. Sterker nog, het werkt een goede bestrijding van seksueel geweld juist tegen.

In de tweede plaats wordt een grote groep onrecht aangedaan. Net zomin als alle dominees en priesters zedendelinquenten zijn, zijn alle mannelijke vluchtelingen verkrachters. Net zomin als alle mannen erop uit zijn om vrouwen te onderdrukken, zijn alle islamitische medemensen vrouwenhaters.

Stigmatiseren werkt averechts

Wanneer op een ongenuanceerde en aanvallende manier over een bevolkingsgroep wordt gesproken, zal die groep sneller geneigd zijn om zich te verdedigen of om de gelederen te sluiten. Het biedt niet de ruimte om het misbruik onder woorden te brengen, om te zoeken naar schadelijke culturele of religieuze veronderstellingen of om als slachtoffers naar buiten te treden. Stigmatiseren van een bevolkingsgroep, religie of cultuur ontneemt juist het broodnodige taalveld om misbruik ter sprake te brengen.

Wat nodig is, is het gesprek over de waarden van onze samenleving. Waar behoefte aan is, is onderzoek dat de risico’s van culturele opvattingen scherp en genuanceerd aan het licht brengt. Slachtoffers van seksueel misbruik willen geen speelbal worden van de discussie over vluchtelingen, maar zoeken naar erkenning en naar recht.

 

Twee valkuilen bij het reageren op ‘Keulen’

6 jan

Bij de viering van Oud en Nieuw in Keulen ging het gruwelijk mis. Een grote groep mannen belaagde andere feestvierders, onder andere met vuurwerk. Nadat de politie het plein had schoongeveegd om rellen te voorkomen, kwamen de mannen in kleinere groepen terug en vielen groepsgewijs tegen de honderd vrouwen aan. Ze werden seksueel geïntimideerd en beroofd. In ieder geval één vrouw heeft aangifte gedaan van verkrachting. De politie zelf spreekt van een nieuwe dimensie van criminaliteit. Volgens ooggetuigen en de politie gaat het om jonge mannen van ‘Arabische en Noord-Afrikaanse origine’.

Het is een schokkende gebeurtenis. Seksuele intimidatie en seksueel misbruik raken aan de kern van je mens-zijn en zijn uitermate ernstige vormen van geweld. Ook het gegeven dat een zo grote groep zich gezamenlijk schuldig maakt deze grensoverschrijdingen is verontrustend en vraagt om een snelle en krachtige reactie.

‘Dames, pas toch een beetje op!’

De burgemeester van Keulen, Henriëtte Beker, gaf in haar persconferentie enkele pijnlijke en schadelijke tips. ‘Vrouwen, blijf op een armlengte van onbekende mannen’ en ‘ga niet alleen op pad’. Het zijn tips die vaders en moeders aan hun uitgaande kinderen mogen meegeven, maar van een burgemeester mag iets anders worden verwacht. Uitgangspunt moet zijn dat onze steden veilig zijn voor onze vrouwen, kinderen en mannen. De oorzaak van de wantoestanden in Keulen ligt niet in het gedrag van de vrouwen, maar in het gedrag van de mannen.

Zeker in de omstandigheden in Keulen is elke ‘tip’ aan vrouwen onzinnig. Het ging immers om een grote en bedreigende groep mannen. Dan ben je ook als groepje vrouwen kwetsbaar. En daarnaast: ervaringen met seksueel misbruik maken duidelijk dat slachtoffers niet of nauwelijks bij machte zijn het misbruik te voorkomen.

Door vrouwen in deze situatie op te roepen om ‘een armlengte afstand’ te houden, wordt (tenminste een deel) van de schuld bij de vrouwen gelegd. Het betekent dus ook dat mannen een excuus in de schoot geworpen krijgen: ‘tja, ze stond echt hartstikke dichtbij, zeker geen armlengte. Dus, tja, wat kun je dan anders?’ Dit is een uiterst risicovolle weg. Is de volgende stap dat vrouwen niet meer in korte rokjes mogen lopen? Niet meer mogen lachen in het openbaar? Van justitie en overheid moet verwacht worden dat zij ondubbelzinnig de grensoverschrijders aanspreken en niet degenen die de grensoverschrijding hebben ondergaan. In een eerder blog heb ik hier ook over geschreven: Had je maar geen vrouw moeten zijn.

Dat is de eerste valkuil: het aanspreken van slachtoffers in plaats van de daders.

‘Het zijn de buitenlanders!’

Een tweede reflex rond seksueel misbruik is het zoeken naar een zondebok. Het is altijd lastig gebleken om aandacht te vragen voor seksueel misbruik. Om allerlei redenen wordt er gezwegen over dit grote kwaad. Wanneer er niet gezwegen kan worden, zoals bij grote zedenzaken rond pedoseksuelen, ontstaat er vaak een grote volkswoede. Zelfs voor slachtoffers is die woede soms bedreigend. Het helpt in ieder geval niet om structureel tot oplossingen te komen rond seksueel misbruik. Veel meer is het een mechanisme om het kwaad uit onze samenleving te verdrijven zonder dat de samenleving hoeft te veranderen: de zondebok wordt geofferd.

In de reacties op de gebeurtenissen in Keulen komen meerdere sociale vraagstukken bij elkaar. Omdat het volgens getuigen gaat om mensen van Arabische en Noord-Afrikaanse origine, wordt de scherpe discussie over vluchtelingen, buitenlanders en terroristen ook op de Keulse gebeurtenissen betrokken. Dit is een tweede valkuil die een hypotheek legt op het onderzoek in Keulen en op het gesprek over vluchtelingen en over de verschillende culturen in onze samenlevingen.

Het is onwenselijk en onjuist om gedrag van een groep op een groter geheel te betrekken. Wel is het duidelijk dat er verschillende visies op mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn. Daar zou het gesprek over moeten gaan: over grenzen en verantwoordelijkheden in ónze samenleving, over de onopgeefbare openbare ruimte voor vrouwen om vrouw te zijn. Het is aan ons om te laten zien hoe vrijheid en rechtstaat werken.

Zelf ben ik benieuwd naar de uitkomsten van het politieonderzoek.