Tag Archives: zondagsrust

Koopzondag en de Bijbel

8 jul

Via de mail werd mij een vraag gesteld wat de Bijbel nu eigenlijk precies zegt over de zondagsheiliging. Het is opeens een actuele vraag, nu in Elburg de gemeenteraad zich buigt over de vraag van de ondernemers of het mogelijk is om gedurende de zomer de winkels in de vesting te openen.

bijbel (1)

Het publieke debat en de Bijbel

Voordat ik inhoudelijk op deze vraag inga, is het goed om vooraf enkele opmerkingen te maken. Allereerst ben ik uitermate terughoudend om Bijbelteksten als argumenten in het publieke debat te hanteren. In dit debat treffen mensen met verschillende visies en levensovertuigingen elkaar. Een argument kan alleen overtuigen als alle partijen het argument als geldig beschouwen. (Hoe zou het College bijvoorbeeld omgaan met een vraag van de synagoge om de zaterdag vrij te houden in verband met de sabbatsheiliging).

In de tweede plaats is het de vraag wat de zeggingskracht van de Bijbel is. Het is goed om te bedenken dat de Bijbel in een bepaalde context is geschreven en in een andere context wordt gelezen. Misschien een open deur: maar in de culturele context waarin de Bijbel geschreven werd, was de koopzondag geen issue. Met andere woorden: Bijbelteksten kunnen niet zomaar één op één naar de huidige tijd gebracht worden. Het vraagt een hermeneutisch proces: wat betekenden deze teksten voor de tijd waarin ze geschreven werden en hoe kunnen ze in onze cultuur betekenis krijgen. Geen enkel kerkgenootschap handhaaft alle Bijbelteksten; blijkbaar vindt iedere gelovige voldoende ruimte om sommige teksten niet letterlijk te nemen en andere teksten weer wel. Zo lezen we in Deut. 21, 18 – 21 dat onhandelbare zonen die niet willen luisteren uiteindelijk door de gemeenschap gestenigd dienen te worden. Het is zonneklaar dat deze tekst niet meer geldig is (als deze tekst al ooit geldig is geweest).

Als we tot de conclusie komen dat een Bijbeltekst zeggingskracht heeft, komt de vraag naar voren wat de reikwijdte van het gezag is. Voor wie geldt deze tekst? Kunnen de regels die uitgingen van een theocratie ook gelden voor een seculiere democratie.

In de derde plaats is het natuurlijk goed dat kerken zich in het publieke debat mengen, omdat de kerken niet alleen bepaalde bevolkingsgroepen vertegenwoordigen, maar ook vaak intensief hebben nagedacht over ethische en morele thema’s.

Afgaande op het bovenstaande zou het mijn voorkeur hebben wanneer het College tot een afweging komt op basis van algemeen geldende argumenten zoals: het belang van een rustdag; de gewenste ruimte om godsdienst te kunnen beoefenen; economische argumenten; de positie van Elburg als toeristische trekpleister.

Van sabbat naar zondag

Dit gezegd hebbend: wat zegt de Bijbel eigenlijk over de zondagsheiliging? Deze vraag is lastiger dan die in eerste instantie lijkt. Laat ik proberen om enkele lijnen te schetsen. Er ligt een (dogmatisch) probleem of de teksten die betrekking hebben op de sabbat (Joodse zaterdag) zomaar overgezet kunnen worden naar de zondag. In eerste instantie bestond de christelijke kerk uit Messiasbelijdende Joden. Toen er ook uit de omringende landen mensen zich bekeerden tot het Christendom, werd de vraag actueel aan welke regels en geboden zij zich moesten houden.

Op het Apostelconvent (Handelingen 15) werd uiteindelijk besloten dat de bekeerlingen niet het juk van de Joodse wet moest worden opgelegd. Voor de nieuwkomers golden drie regels als het minimum voor humaniteit: onthoud u van offervlees dat bij de afgodendienst is gebruikt, van bloed, van vlees waar nog bloed in zit, en van ontucht. Als u zich hier aan houdt, doet u wat juist is. Het ga u goed. (Hand. 15, 29).

Het heiligen van de sabbat of van de eerste dag van de week (dag van opstanding, dag van de schepping van het licht) worden niet genoemd. Van den Brink en Van de Kooij (Christelijke Dogmatiek, p. 331) merken op dat het sabbatsgebod op een wonderlijke manier is geïnterpreteerd, omdat de strenge regels met betrekking tot de zondagsrust weer terug gaan achter Handelingen 15.

Ook Von Meyenfeldt (Tien tegen een, 1979, p.72vv) merkt op dat in de theologie van Paulus de sabbat- of zondagsheiliging geen groot thema is. Von Meyenfelt meent zelfs op grond van Colossenzen 2, 16 dat ‘de hele Joodse feestkalender en de sabbat niet meer mee mochten spelen als maatstaf ter beoordeling voor het al dan niet horen bij Christus’.

In de loop van de kerkgeschiedenis is de zondagsheiliging op verschillende momenten weer actueel geworden. Zo was de zondag als rustdag in de Middeleeuwen volledig in verval geraakt. “De talloze heiligendagen hadden de speciale wijding van de dag des Heren verdrongen en in de 17de eeuw maakten velen gebruik van hun ‘vrije tijd’ om het er eens van te nemen (…) De winkels en kroegen waren op vele plaatsen open en het gebeurde zelfs dat kosters die een herberg hielden onder de preek wegliepen om hun klanten te bedienen” (Praamsa, De kerk van alle tijden 2, p.357).

De Puriteinen drongen aan op hernieuwde heiliging van de zondag, Coccejus uit Leiden verdedigde in 1658 het tegendeel.

Vierde gebod houdt moreel gezag: alleen noodzakelijke arbeid

Meningsverschillen binnen de kerken over de zondagsheiliging spitsten zich over het algemeen toe op de vraag in hoeverre de Joodse richtlijnen geldig bleven. Er is echter altijd een brede overeenstemming geweest over het morele gezag van het vierde gebod: een dag om aan God te wijden, en niet noodzakelijke arbeid moet worden uitgesteld tot de werkweek. Hoe kan deze Bijbelse visie vruchtbaar worden gemaakt in de raadsvergadering? Het burgerinitiatief lijkt breed gedragen: zowel onder de ondernemers als onder de inwoners van Elburg Vesting zegt een grote meerderheid geen problemen te hebben met de koopzondag. Zou het mogelijk zijn om enerzijds de wensen van ondernemers serieus te nemen, en anderzijds de behoeften van de kerkgaande inwoners te behartigen? Wanneer de ruimte om ter kerke te gaan en om zelf te mogen bepalen al dan niet open te zijn gerespecteerd wordt, dan kan het vierde gebod gevierd en gehouden worden. De christelijke inwoners van Elburg hoeven toch geen inkopen te doen op zondag? Betekent zondagsrust dat anderen dat dan ook niet mogen?

Koopzondag in Elburg – wat vindt de kerk?

26 jun

In De Stentor van 26 juni 2013 (http://www.destentor.nl/regio/elburg/kerk-behoed-elburg-voor-koopzondagen-1.3885699) wordt aandacht besteed aan de brief van de Hervormde Gemeente Elburg aan de gemeenteraad over eventuele koopzondagen in Elburg. De discussie hierover is aangezwengeld door de winkeliersvereniging. Een enquête onder de leden geeft een bijzondere uitkomst te zien: een overgrote meerderheid van de ondernemers zou graag willen dat er ruimte komt voor koopzondagen in Elburg in het zomerseizoen.

elburg

In de toelichting op de enquête valt een aantal zaken op. Het eerste is dat de ondernemers grote moeite hebben om het hoofd boven water te houden. De economische crisis treft winkeliers hard en ook de middenstand in Elburg heeft financiële zorgen. In het zoeken naar nieuwe wegen om omzet te kunnen maken, is het niet verwonderlijk dat de winkeliers zicht richten op de toeristen die in grote getale Elburg weten te vinden. Het is niet verrassend dat juist nu de roep om openstelling op zondag klinkt.  De financiële nood is zo groot dat ook gelovige winkeliers opschuiven in de meningsvorming over de koopzondag. Deze verschuiving wordt overigens ook ingegeven door de veranderende houding van de (gelovige) consumenten. Steeds minder gelovigen vinden het immers een probleem om op zondagmiddag een terrasje te pakken.

Een tweede punt dat opvalt, is de uitgestoken hand naar de gelovige inwoners van Elburg: het gaat om de zondagen in het zomerseizoen, en de openingstijden zouden moeten worden afgestemd op de kerktijden, zodat kerkgangers ongestoord naar de kerk kunnen gaan.

Wat vindt de kerk?

In De Stentor heeft het artikel over de brief van de Hervormde Gemeente Elburg als kop meegekregen: “Kerk: behoed Elburg voor koopzondagen’.  Als belangrijkste argumenten noemt het artikel respect voor het Woord van God, zorg om het winkelpersoneel, economische druk voor kleine zelfstandigen en gewetensvrijheid. Hoewel deze argumenten belangrijk zijn, heb ik de indruk dat ze niet ingaan op de argumentatie van de ondernemers. Wat vindt de kerk ervan dat de ondernemers aangeven het niet lang meer vol te kunnen houden? Wat zegt het dat kerkelijk betrokken ondernemers in zo grote nood komen dat het opgeven van de zondagsrust een serieuze optie is? Kan een kerk ondernemers vragen hun deuren niet te openen, terwijl kerkmensen wel op zondag bij andere ondernemers inkopen doen?

Open gesprek

Het is van belang om met een open houding het gesprek aan te gaan. Het gegeven dat 70 van de 80 ondernemers voor een koopzondag zijn, is op zichzelf niet doorslaggevend. Net zomin dat het doorslaggevend is wanneer 9 van de 10 predikanten tegen de koopzondag zouden zijn. Maar de uitkomst van en toelichting op de enquête is wel een helder en niet te negeren signaal van de ondernemers. Het zou helpen als we ons bewust zijn van de ernst van de problemen van de ondernemers. Maar wat kunnen we verder als kerk in dit debat?

Het zou kunnen zijn dat we als kerken toch meer open zouden moeten staan voor de ontwikkelingen van dit moment. Zijn er mogelijkheden om constructief mee te denken? Niet vanuit het strijden tegen verlies van verworven rechten uit het verleden, maar vanuit een zoeken hoe we als kerk van betekenis kunnen zijn voor ondernemers en toeristen. Zo herinner ik me nog van onze tijd in Zeeland dat de mensen die in de recreatiesector werkzaam waren van april tot en met oktober alle weekenden aan de slag moesten. De uitdaging van de kerk was niet om de overheid te bewegen om de zondag een rustdag te laten zijn, maar hoe we aan onze ondernemers en werknemers ondersteuning konden bieden in deze drukke periode, en hoe we toeristen konden bereiken.

Vanuit het serieus nemen van het probleem van de ondernemers kan het gesprek vorm krijgen. De economie is niet heilig, arbeid ook niet. Los van Bijbelse opvattingen weten we dat een dag rust van wezenlijk belang is voor het welbevinden. Maar we moeten wel wat met de ondernemer die zegt: ‘Zondagsrust belangrijk? Tja, straks heb ik de hele week rust.”